Niewielkie dziś miasteczko Lidzbark Warmiński leży nad brzegami dwóch rzek: Łyny, (na terenie Obwodu Kaliningradzkiego Ławy) i jej dopływu Symsarny. Przez wiele wieków Lidzbark był stolicą Biskupstwa Warmińskiego, głównym politycznym, gospodarczym i kulturalnym ośrodkiem regionu. Do naszych czasów przetrwały cenne zabytki architektury: gotycki zamek biskupów warmińskich, przepiękne kościoły, fragmenty murów obronnych z Wysoką Bramą, drewniany kościół poewangelicki, (dziś cerkwiew prawosławna) i wiele starych kamieniczek. Centrum miasto słynie również z gotyckiego zagospodarowania przestrzennego.

   Pierwsze wzmianki o pruskim Lecbargu nad Łyną (pruską rzeką Alle) pojawiają się w dokumentach na początku XIII wieku. Około 1240 roku gród był zdobyty przez Krzyżaków i nazwany Heilsbergiem. Pogańskie plemiona pruskie wznieciły kilka powstań. W czasie bohaterskich walk Lecbarg przechodził z rąk do rąk. Ostateczną klęskę Prusowie ponieśli w 1273 roku. Na podbitych ziemiach Krzyżacy utworzyli nowe biskupstwa i wprowadzili nową religię. Na czele utworzonej diecezji warmińskiej, która miała kształt trójkąta, stał biskup, sprawujący władzę duchową i posiadający duże środki na budowę nowych zamków i zakładanie miast.

   Wznoszenie nowego murowanego kościoła rozpoczęto w drugiej połowie XIV wieku. Główna świątynia miasta była znacznie mniejsza od dzisiejszej. Nie posiadała wydzielonego prezbiterium, ale zgodnie z tradycją ołtarz główny był skierowany na wschód, (kościół orientowany). Pierwotnie była to gotycka bazylika – nawa główna dwukrotnie wyższa i szersza od bocznych. Również nie miała wieży głównej i przy niej kaplic bocznych. Prawie siedemdziesięciometrową wieżę ukończono dopiero w XV wieku.

   Znany lidzbarski kronikarz ksiądz proboszcz Jerzy Wojciech Heideg – (1706 – 1765) wspomina o ogromnych pożarach kościoła: w 1400, 1442 i o najtragiczniejszym w 1497 roku. W czasie ostatniego pożaru ogień zniszczył dach świątyni, spłonęły ołtarz główny i ambona. W czasie odbudowy kościoła nadano mu kształt halowy: nawa główna została obniżona, a boczne podwyższone. Pierwotna wysokość po dzień dzisiejszy jest widoczna od strony wschodniej na wieży, a przebudowa świątyni na zewnętrznych ścianach bocznych. W tym samym czasie kościół otrzymał przepiękne sklepienia gwiaździste.

   Trzy kościelne dzwony: ,,Maria”, ,,Stefan” i ,,Teodor” zapraszają wiernych na nabożeństwa, oznajmiają o radosnych i smutnych wydarzeniach, odprowadzają zmarłych w ostatnią drogę.

   Dzięki biskupowi Stanisławowi Hozjuszowi mieszkańcy miasta od 1562 roku mogą sprawdzać czas i posłuchać bicia zegarów, których blaty znajdują się na czterech ścianach wieży.

   W latach 90 XIX wieku kościół powiększono o nowe neogotyckie prezbiterium z dwoma bocznymi kaplicami i o zakrystię. Dobudowana nawa główna była dwa razy wyższa i szersza od bocznych. Dzięki wszystkim architektonicznym zmianom lidzbarska świątynia stała się jedną z większych tego typu budowli na Warmii: 70 metrów długości, 24 metry szerokości, (razem z zakrystią 32 metry), 18 metrów wysokości wewnątrz świątyni i 25 metrów na zewnątrz. W kościele zmieści się czteropiętrowy budynek. Wieża główna została zbudowana na planie prostokąta: 11x 12 x 66 metrów.

   Nowe prezbiterium posiadało trzy witraże. W centralnym oknie przedstawiono Ukrzyżowanie Jezusa Chrystusa, a obok krzyża Matkę Boską i świętego apostoła Jana Ewangelistę.

   Do głównego budynku kościoła dobudowano dwie kruchty. W 1898 roku ufundowano chór organowy, ambonę i ławki dla wiernych. W tym samym roku w Monachium zamówiono terakotowe figury apostołów, które dziś znajdują się na murze oddzielającym kościół od plebanii.

   Wnętrze świątynię podzielono na trzy nawy. Sklepienie gwiaździste opiera się na czterech parach ośmiobocznych filarów i dwóch parach filarów przyściennych. W nawie głównej sklepienia są dwunastodzielne, a w bocznych ośmiodzielne. W kruchcie pod wieżą główną w zworniku jest umieszczony herb Biskupstwa Warmińskiego – Baranek.

   Wyposażenie dzisiejszego kościoła znacznie różni się od wyposażenia XVI –XVIII wiecznego. Ołtarz główny pochodził z 1761 roku i był ufundowany przez największego budowniczego Warmii biskupa Adama Stanisława Grabowskiego. Po tym ołtarzu pozostały tylko dwa barokowe anioły.

Na północnej ścianie nawy bocznej znajduje się ołtarz ,,Ukrzyżowanie”. W ramionach krzyża są wyrzeźbione symbole czterech Ewangelistów. Pod krzyżem z jednej strony Matka Boska Bolesna, a z drugiej święty Jan Ewangelista.

Na ścianie nawy południowej ołtarz z kopią XVII wiecznego obrazu przedstawiającego ,,Matkę Boską Śnieżną”. Oryginał znajduje się w Rzymie. Obraz ubrany w srebrną sukienkę z XVIII wieku. Tło obrazu pokryte kurdybanem – tłoczoną skórą z koźlęcia. W szczycie umieszczono rzeźby świętej Anny Samotrzeć z córką Maryją i wnukiem Jezusem na rękach.

   Pośrodku nawy głównej wisi przepiękny żyrandol z 1604 roku, tak zwany potocznie ,,Świecznik z Madonną”. Po obu stronach świecznika od strony ołtarza głównego i chóru Matka Boska z Dzieciątkiem na rękach.

   Do naszych czasów w największej świątyni miasta zachowało się siedem obrazów namalowanych w latach 1687 – 1688. Znajdują się one w nawie północnej i południowej i przedstawiają świętych Apostołów i ich męczeńskie śmierci. Niektóre źródła podają, że malarze na swoich płótnach sportretowali potomków rdzennych mieszkańców tej ziemi Prusów.

   Na ścianach świątyni i na posadzce znajduje się wiele płyt nagrobnych. Na ścianie północnej niedaleko prezbiterium epitafium zmarłego w 1530 roku Hildebrandta Ferbera. Płyta została wykonana na polecenie brata zmarłego biskupa Maurycego Ferbera (1523 – 1537). Niedaleko epitafium Hildebrandta znajduje się współczesny ołtarz z kopią obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej. W Lidzbarku Warmińskich i okolicy osiedliło się bardzo dużo osób z ,,Wileńszczyzny”, gdzie Maria z Ostrej Bramy jest najbardziej czczoną świętą. Teraz rozumiemy, dlaczego na ołtarzu zawsze świeże kwiaty i płoną świece. Trochę dalej na tej samej ścianie północnej cenna płyta nagrobna matki biskupa Jana Dantyszka (1537 – 1548) Krystyny Flachsbinder, zmarłej w 1539 roku. Płyta składa się z trzech części i jest wykonana w stylu renesansowym.